Bỏ qua, tới nội dung chính
MORA

Phần mềm mã nguồn mở là gì? Ví dụ và cách chọn cho doanh nghiệp

Phần mềm mã nguồn mở là gì? Khái niệm, ví dụ, giấy phép, ưu nhược điểm và khi nào nên chọn phần mềm có bản quyền, hỗ trợ tiếng Việt, dùng thử MORA Office.

ĐĐặng Kim ANh 13 phút đọc
Phần mềm mã nguồn mở là gì

Phần mềm mã nguồn mở thường được nhắc tới như cách dùng phần mềm mà không mất phí bản quyền. Nhưng mở chưa chắc là miễn phí, và bạn vẫn cần đọc giấy phép, tự xử lý khi có lỗi. Bài viết này sẽ giải thích khái niệm, chỉ ra những việc người dùng phải tự lo, rồi gợi ý cách chọn giữa bộ nguồn mở và phần mềm có bản quyền.

Tóm tắt

  • Khái niệm: phần mềm mã nguồn mở công bố mã nguồn kèm giấy phép cho phép dùng, đọc, sửa và phát hành lại.
  • Mã nguồn mở không đồng nghĩa với miễn phí: mã nguồn mở nói về quyền đối với mã, còn miễn phí chỉ nói về giá bán.
  • Ví dụ về mã nguồn mở: nhân Linux, Firefox, LibreOffice, WordPress, Koha.
  • Với doanh nghiệp, phần mềm mã nguồn mở tiết kiệm phí bản quyền nhưng hỗ trợ và bản vá thường phải tự lo. Khi cần đầu mối hỗ trợ tiếng Việt và hóa đơn, có thể xét phần mềm có bản quyền như MORA Office.

Phần mềm mã nguồn mở là gì?

Phần mềm mã nguồn mở (open source software) là phần mềm mà tác giả công bố mã nguồn cùng một giấy phép, cho phép mọi người dùng, đọc, sửa và phát hành lại. Điều kiện cụ thể nằm trong giấy phép của từng dự án, nên hai phần mềm cùng gọi là nguồn mở vẫn có thể trao cho người dùng những quyền khác nhau.

Mã nguồn là các dòng lệnh lập trình viên viết ra, giống bản thiết kế của một ngôi nhà trước khi xây. Phần mềm thương mại thường chỉ giao "ngôi nhà đã xây xong" và giữ kín bản thiết kế. Với phần mềm mã nguồn mở, bản thiết kế được công bố, nên cộng đồng có thể kiểm tra, sửa lỗi và đề xuất cải tiến.

Tổ chức Open Source Initiative (OSI) duy trì bộ tiêu chí Open Source Definition để xác định một giấy phép có thật sự "mở" hay không. Có một điểm dễ bị bỏ qua đó là nếu giấy phép cấm dùng phần mềm vào mục đích kinh doanh, hoặc chỉ cho phép một số nhóm người dùng, thì phần mềm đó không đạt chuẩn mã nguồn mở, dù mã nguồn vẫn được công khai. 

Sơ đồ so sánh mã nguồn mở và mã nguồn đóng
Sơ đồ so sánh mã nguồn mở và mã nguồn đóng

Phần mềm miễn phí và phần mềm mã nguồn mở khác nhau thế nào?

Phần mềm miễn phí và mã nguồn mở là hai khái niệm khác nhau. Miễn phí nói về giá bán, còn mã nguồn mở nói về quyền đối với mã. 

Xem bảng dưới đây để phân biệt bốn nhóm thường bị nhầm lẫn:


Nhóm

Xem được mã

Được sửa và phát hành lại

Chi phí mua

Ví dụ

Phần mềm mã nguồn mở

Có

Có, theo giấy phép

Thường không mất tiền mua

Firefox, LibreOffice

Phần mềm miễn phí (freeware)

Thường không

Thường không

Không mất tiền

Nhiều ứng dụng tải về miễn phí nhưng đóng mã

Phần mềm xem được mã (source-available)

Có

Bị hạn chế

Tùy nhà phát triển

Một số phần mềm có giấy phép hạn chế dùng thương mại

Phần mềm thương mại nguồn đóng

Không

Không

Mua bản quyền hoặc thuê bao

Windows, Microsoft Office


Tải về không mất tiền chưa chắc là mở mã. Ngược lại, phần mềm mã nguồn mở vẫn có thể kèm dịch vụ hỗ trợ thu phí.

Phần mềm tự do mã nguồn mở là gì?

Phần mềm tự do là cách gọi của Free Software Foundation, trong đó "tự do" nói về quyền của người dùng chứ không phải giá. Vì phần lớn giấy phép tự do cũng đạt chuẩn mã nguồn mở, nhiều tài liệu dùng cụm gộp "phần mềm tự do mã nguồn mở".

Phần mềm mã nguồn mở được phát triển và cấp phép như thế nào?

Phần mềm mã nguồn mở thường được phát triển theo mô hình cộng tác: một nhóm duy trì dự án, còn lập trình viên khác gửi đề xuất sửa lỗi hoặc thêm tính năng. Các thay đổi được xem xét trước khi đưa vào bản phát hành, và giấy phép đi kèm quyết định bạn được làm gì với mã.

Mã nguồn thường nằm trên hệ thống quản lý phiên bản như Git, nơi mọi thay đổi đều được ghi lại. Người viết mã vẫn cần thu nhập, nên nhiều dự án sống nhờ bán dịch vụ hỗ trợ, thu phí phiên bản doanh nghiệp hoặc cung cấp dịch vụ lưu trữ trả phí.

Nếu bạn chỉ cài về dùng thì gần như không có ràng buộc gì. Giấy phép chỉ quan trọng khi bạn chỉnh sửa rồi chia sẻ phần mềm cho bên thứ ba. 

Bảng dưới tóm tắt các nhóm giấy phép phổ biến: 

Nhóm giấy phép

Ví dụ

Điều kiện chính khi phân phối bản đã sửa

Copyleft mạnh

GPL

Bản phái sinh phải giữ cùng giấy phép và kèm mã nguồn

Copyleft nhẹ hơn

LGPL, MPL

Chỉ phần thư viện hoặc các tệp đã sửa phải công bố

Cho phép (permissive)

MIT, BSD, Apache 2.0

Gần như tự do, chủ yếu phải giữ nguyên thông báo bản quyền

Copyleft buộc bản sửa đổi khi phân phối phải giữ giấy phép mở. Cơ chế này không cấm bán phần mềm, nên nhận định "GPL cấm thương mại" là hiểu sai.

Phát triển phần mềm mã nguồn mở
Quy trình phát triển phần mềm mã nguồn mở

Phần mềm mã nguồn mở có bảo hành không?

Phần mềm mã nguồn mở thường không kèm bảo hành. Nhiều giấy phép, như MIT, ghi rõ phần mềm được cung cấp "nguyên trạng" (as is), tác giả không chịu trách nhiệm nếu phần mềm lỗi hoặc gây thiệt hại. Muốn có người cam kết xử lý sự cố, bạn cần ký hợp đồng hỗ trợ với một đơn vị cung cấp dịch vụ cho dự án đó.

Ví dụ về phần mềm mã nguồn mở thông dụng

Phần mềm mã nguồn mở có mặt ở nhiều nơi, từ hệ điều hành, trình duyệt đến cơ sở dữ liệu. Bạn có thể đang dùng chúng mà không để ý. 

Dưới đây là danh sách một số phần mềm mã nguồn mở thông dụng:

Nhóm

Phần mềm

Dùng để làm gì

Hệ điều hành

Nhân Linux và các bản phân phối như Ubuntu

Chạy máy chủ, máy tính để bàn, thiết bị nhúng

Trình duyệt

Firefox, Chromium

Duyệt web

Bộ văn phòng

LibreOffice, Apache OpenOffice

Soạn văn bản, bảng tính, trình chiếu

Làm website

WordPress

Quản trị nội dung, xây dựng website

Cơ sở dữ liệu

PostgreSQL, MySQL

Lưu và truy vấn dữ liệu

Quản lý thư viện

Koha

Quản lý tài liệu, độc giả, mượn trả

Các phần mềm mã nguồn mở thông dụng
ác phần mềm mã nguồn mở thông dụng

Hệ điều hành mã nguồn mở là gì?

Hệ điều hành mã nguồn mở là hệ điều hành có phần lõi được công bố mã theo giấy phép mở. Ví dụ điển hình là nhân Linux, nền của nhiều bản phân phối như Ubuntu.

Phần mềm quản lý thư viện mã nguồn mở

Koha là phần mềm quản lý thư viện mã nguồn mở được nhiều trường học và tổ chức biết đến, gồm các phân hệ như biên mục, quản lý độc giả và mượn trả. Như mọi hệ thống tự cài đặt, nó cần máy chủ và người biết quản trị.

Phần mềm nào sau đây sử dụng mã nguồn mở?

Câu hỏi này đôi khi có hơn một đáp án, vì có hai cách hiểu. Phần mềm "là mã nguồn mở" khi chính nó công bố mã và giấy phép mở, như Firefox hay Linux. Phần mềm "sử dụng mã nguồn mở" có thể là sản phẩm đóng nhưng dùng thành phần mở bên trong, như Chrome xây trên Chromium.

Phần mềm mã nguồn mở tại Việt Nam: điều doanh nghiệp cần lưu ý

Khi dùng phần mềm mã nguồn mở tại Việt Nam, điều cần cân nhắc không nằm ở mã nguồn mà ở những việc hằng ngày: giao diện và chính tả tiếng Việt, độ ổn định khi trao đổi tệp với đối tác, và chứng từ cho chi phí phần mềm. Mỗi điểm này nên được kiểm tra trước khi triển khai cho cả phòng ban.

Văn bản hành chính phải đúng thể thức theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư, từ khổ giấy, lề đến phông chữ. Một số phần mềm thương mại đặt sẵn các thiết lập này, ví dụ trình soạn thảo MORA Doc mặc định khổ A4 và lề chuẩn công văn. Với phần mềm khác, người dùng thường tự thiết lập và lưu thành mẫu để dùng lại.

Về tệp trao đổi, doanh nghiệp thường nhận và gửi .docx, .xlsx, .pptx, .pdf với đối tác và cơ quan nhà nước. Bảng biểu, phông tiếng Việt và công thức phức tạp là những chỗ dễ hiển thị khác nhau giữa các bộ phần mềm, nên hãy thử bằng tệp thật của bạn.

Về chứng từ, phần mềm mã nguồn mở tải về miễn phí thường không phát sinh hóa đơn mua bản quyền. Nếu kế toán cần chứng từ cho khoản chi phần mềm, hãy xác định điều này ngay từ đầu.

Ưu điểm và hạn chế của phần mềm mã nguồn mở

Ưu điểm của phần mềm mã nguồn mở là tính minh bạch, linh hoạt và không phải trả phí bản quyền cho mỗi người dùng. 

Hạn chế là hỗ trợ, bản vá và tương thích tệp thường do người dùng tự lo. 

Chi phí không mất đi, nó chuyển từ khoản mua phần mềm sang công vận hành.

  • Minh bạch: mã công khai giúp cộng đồng và chuyên gia bảo mật rà soát, phát hiện lỗi sớm.
  • Linh hoạt: đội kỹ thuật có thể tùy chỉnh phần mềm theo quy trình riêng.
  • Chi phí bản quyền ban đầu thấp: phù hợp cá nhân, trường học hoặc nhóm nhỏ có người biết cài đặt.

Đổi lại, tổ chức phải tự đảm nhận những việc mà với phần mềm có hợp đồng, nhà cung cấp làm thay, như bảng dưới đây:

Việc phải tự lo

Vì sao cần

Ai nên phụ trách

Tìm người hỗ trợ khi có sự cố

Giấy phép thường không kèm bảo hành

Quản lý hoặc đơn vị dịch vụ bên ngoài

Cập nhật và vá lỗi bảo mật

Lỗi bảo mật xuất hiện ở cả phần mềm nguồn mở lẫn nguồn đóng

Người phụ trách công nghệ thông tin

Kiểm tra tương thích tệp

Tệp trao đổi với đối tác có thể hiển thị khác

Người dùng cuối cùng người phụ trách

Đào tạo nhân viên

Giao diện khác thói quen hiện tại

Quản lý bộ phận

Sự cố Log4Shell năm 2021, một lỗ hổng nghiêm trọng trong thư viện Log4j, cho thấy ngay cả thành phần mở được dùng rộng rãi cũng cần theo dõi bản vá. Cài xong rồi bỏ mặc là rủi ro với mọi loại phần mềm.

Cách đánh giá một phần mềm mã nguồn mở trước khi dùng (5 bước)

Trước khi đưa một phần mềm mã nguồn mở vào công việc, bạn nên đánh giá theo năm bước: nhu cầu, giấy phép, độ "sống" của dự án, thử bằng tệp thật và người hỗ trợ. 

Cách này giúp quyết định theo tổng chi phí vận hành, không chỉ theo giá mua.

  1. Bước 1: Liệt kê nhu cầu. Ghi rõ nhân viên dùng những tính năng nào hằng ngày: soạn công văn, bảng tính kế toán, thuyết trình hay chỉnh sửa PDF.
  2. Bước 2: Đọc giấy phép. Xác định bạn chỉ dùng nội bộ hay sẽ sửa rồi phân phối lại, vì điều kiện copyleft chỉ phát sinh ở trường hợp sau.
  3. Bước 3: Kiểm tra độ "sống" của dự án. Xem bản phát hành gần nhất ra khi nào, còn nhóm duy trì hay không, và cộng đồng có trả lời thắc mắc không.
  4. Bước 4: Thử bằng tệp thật. Mở các tệp .docx, .xlsx quan trọng của chính bạn để xem bảng, công thức và phông chữ tiếng Việt. Nếu muốn so với phần mềm có bản quyền, bạn có thể dùng thử MORA Office 30 ngày trên cùng bộ tệp đó.
  5. Bước 5: Ghi rõ người hỗ trợ. Với mỗi phần mềm, ghi tên người hoặc đơn vị sẽ xử lý khi có sự cố, và ngày cập nhật gần nhất.

Bạn có thể ghi kết quả vào một bảng kê đơn giản như sau:

Phần mềm

Loại

Giấy phép

Ai hỗ trợ

Cập nhật gần nhất

Bộ văn phòng

Mã nguồn mở

(ghi tên giấy phép)

(tên người hoặc đơn vị)

(ngày)

Trình duyệt

Mã nguồn mở

(ghi tên giấy phép)

(tên người hoặc đơn vị)

(ngày)

Phần mềm kế toán

Thương mại

Hợp đồng bản quyền

Nhà cung cấp

(ngày)

Ví dụ: một văn phòng nhỏ có năm máy tính cùng cài một bộ văn phòng mã nguồn mở để khỏi tốn phí bản quyền. Khi điền cột "Ai hỗ trợ", họ nhận ra chưa ai chịu trách nhiệm xử lý tệp đối tác gửi bị lệch bảng. Khoảng trống này mới là việc cần giải quyết trước.


Bộ văn phòng mã nguồn mở: LibreOffice và Apache OpenOffice làm được gì?

LibreOffice và Apache OpenOffice là hai bộ văn phòng mã nguồn mở được nhắc đến nhiều, cung cấp ứng dụng soạn văn bản, bảng tính và trình chiếu. Hai bộ này đều là lựa chọn đáng cân nhắc cho người có kỹ năng tự cài đặt và cấu hình.

LibreOffice do The Document Foundation chủ quản, còn Apache OpenOffice thuộc Apache Software Foundation. Cả hai dùng OpenDocument làm định dạng gốc và có thể mở tệp của Microsoft Office. Mức độ giữ nguyên định dạng khác nhau tùy bộ, phiên bản và độ phức tạp của tệp.

Vì thế, bạn nên thử bằng các tệp có bảng lồng nhau, công thức phức tạp hoặc macro mà doanh nghiệp đang dùng. Nếu mọi thứ hiển thị đúng và đội kỹ thuật tự bảo trì được, bộ văn phòng mã nguồn mở là lựa chọn hợp lý.

Khi nào nên chọn phần mềm có bản quyền?

Bạn nên cân nhắc phần mềm có bản quyền khi công việc cần một đầu mối hỗ trợ rõ ràng, chứng từ mua hợp lệ và sự ổn định khi trao đổi tệp .docx, .xlsx, .pptx, .pdf hằng ngày với đối tác. 

Chúng tôi đưa ra một số gợi ý để bạn xét theo từng tình huống như sau: 

Tình huống

Hướng nên xét

Đội ngũ có người am hiểu kỹ thuật, tệp ít ra khỏi công ty

Bộ văn phòng mã nguồn mở, nhóm tự cập nhật

Thường xuyên trao đổi .docx, .xlsx với bên ngoài; cần số điện thoại hỗ trợ và hóa đơn

Phần mềm có bản quyền, có hỗ trợ

Công việc phụ thuộc macro, công cụ hoặc dịch vụ riêng của một hãng

Kiểm tra kỹ trước khi đổi bộ phần mềm

MORA Office khác gì phần mềm mã nguồn mở?

MORA phát triển MORA Office như một phần mềm thương mại có bản quyền, không thuộc nhóm mã nguồn mở. Người dùng mua hoặc thuê bao bản quyền, được hỗ trợ và nhận hóa đơn thay vì tự vận hành mọi khâu.

Một bộ cài của phần mềm văn phòng MORA Office gồm bốn ứng dụng: MORA Doc, MORA Sheet, MORA Slide và MORA PDF. Bộ cài chạy trên Windows 10 (bản 1809 trở lên) hoặc Windows 11, 64 bit, và trên Mac chip Apple (M1 trở lên, macOS 11 trở lên). Bạn có 30 ngày dùng thử miễn phí, và sau khi mua bản quyền thì nhập mã tại Tệp › Thêm › Bản quyền.

Các ứng dụng mở và lưu trực tiếp .docx, .xlsx, .pptx và .pdf, nên nhân viên làm quen nhanh. Khi cần hỗ trợ, bạn gọi tổng đài miễn cước 1800 4985, và việc mua bản quyền đi kèm hóa đơn điện tử.

MORA Office gồm bốn ứng dụng Doc, Sheet, Slide, PDF
MORA Office gồm bốn ứng dụng Doc, Sheet, Slide, PDF

Với phòng kế toán, hàm =VND() trong MORA Sheet đọc số tiền thành chữ tiếng Việt ngay trong ô tính, không cần cài Add-in hay macro. Cách dùng chỉ ba bước:

  1. Bước 1: chọn ô cần hiển thị số tiền bằng chữ.
  2. Bước 2: nhập =VND(1500000).
  3. Bước 3: nhấn Enter, ô sẽ hiện "Một triệu năm trăm nghìn đồng chẵn".
Hàm VND đọc số tiền thành chữ trong MORA Sheet
Hàm VND đọc số tiền thành chữ trong MORA Sheet

Vì hàm có sẵn trong ứng dụng nên tệp gửi sang máy khác không bị lỗi #NAME? do thiếu tiện ích bổ sung. Còn khi lỡ gửi tệp PDF rồi mới thấy sai một con số, bạn có thể sửa trực tiếp văn bản trên PDF bằng MORA PDF mà không phải chuyển sang Word rồi xuất lại.

Sửa chữ trực tiếp trên PDF bằng MORA PDF
Sửa chữ trực tiếp trên PDF bằng MORA PDF

Câu hỏi thường gặp về phần mềm mã nguồn mở

Phần mềm mã nguồn mở có miễn phí không?

Nhiều phần mềm mã nguồn mở được tải về miễn phí, nhưng hai khái niệm này không đồng nghĩa. Mã nguồn mở nói về quyền xem, sửa và phân phối lại mã. Một số dự án vẫn thu phí cho dịch vụ hỗ trợ, tùy biến hoặc phiên bản dành cho doanh nghiệp.

Phần mềm nào là phần mềm mã nguồn mở: Windows, Linux, Word hay Firefox?

Linux và Firefox là phần mềm mã nguồn mở. Windows và Microsoft Word là phần mềm nguồn đóng, hãng không công bố mã của chúng.

Doanh nghiệp dùng phần mềm mã nguồn mở có phải trả phí bản quyền không?

Với đa số giấy phép phổ biến, doanh nghiệp được dùng vào kinh doanh mà không trả phí bản quyền. Chi phí thực tế nằm ở thời gian cài đặt, đào tạo nhân viên, cập nhật và dịch vụ hỗ trợ thuê ngoài. Nếu sửa mã rồi phân phối cho khách, bạn cần đọc kỹ điều kiện của giấy phép.

MORA Office có phải phần mềm mã nguồn mở không?

Không. MORA Office là sản phẩm bản quyền, không công bố mã nguồn. Bạn dùng thử 30 ngày, và khi mua bản quyền sẽ được hỗ trợ tiếng Việt cùng hóa đơn điện tử.

Kết luận

Phần mềm mã nguồn mở trao cho bạn quyền sử dụng và chỉnh sửa, nhưng không tự trao cho bạn người hỗ trợ khi có sự cố. Nếu doanh nghiệp có đội kỹ thuật và chấp nhận tự vận hành, đây là lựa chọn đáng cân nhắc. Nếu ưu tiên hỗ trợ tiếng Việt, hóa đơn và sự ổn định khi trao đổi tệp, một phần mềm có bản quyền sẽ giảm rủi ro vận hành.

Muốn kiểm tra trên tệp thật của bạn? MORA Office có bản cho Windows và Mac chip Apple, dùng thử 30 ngày. Khi cần chọn gói bản quyền, xem bảng giá MORA Office.



Làm việc trọn vẹn trong một tài khoản MORA

MORA Office trên máy tính cùng MORA Mail, Cloud, Meet, Chat và MORA AI cho tổ chức của bạn.

Bài viết liên quan

Tất cả bài viết

Đặt lịch tư vấn

MORA sẽ liên hệ bạn trong khung giờ đã chọn.

Khung giờ nhận tư vấn

Thông tin chỉ dùng để MORA liên hệ tư vấn. Không chia sẻ cho bên thứ ba.